Si rregullohet përdorimi i AI-së nga terapistët? Pjesa 1: Australia — kompetenca si detyrë e re profesionale
Ky është postimi i parë në një seri që eksploron se si vende të ndryshme po rregullojnë praninë e AI-së në praktikën e psikoterapisë. Fillojmë me Australinë — një nga vendet që e ka trajtuar temën në mënyrë gjithëpërfshirëse dhe, gjë e rëndësishme, nuk është përqendruar kryesisht te mbrojtja e të dhënave. Të dhënat qëndrojnë në plan të dytë. Në plan të parë është një pyetje tjetër: çfarë duhet të kuptojë një terapist që AI të bëhet një mbështetje e vërtetë në punën e tij, e jo një rrezik?
AI është përfshirë në kompetencën dixhitale, e cila nga ana e saj përshkon disa fusha thelbësore të praktikës klinike, përfshirë praktikën etike, vlerësimin diagnostik, ndërhyrjet dhe komunikimin.
Çfarë do të thotë kjo në praktikë? Që kompetenca dixhitale nuk është një aftësi shtesë krahas punës klinike, por një pjesë e saj. Qasja është e ngjashme me mënyrën se si një terapist mendon për elementet e tjera të kutisë së tij të mjeteve klinike. Çdo instrument i ri — një pyetësor, një teknikë, një model konceptualizimi rasti — kërkon të kuptuarit se ku ka kuptim, cilat janë kufizimet e tij, si e ndryshon procesin. AI përshtatet brenda së njëjtës logjikë. Mund të jetë një mbështetje e vlefshme në punën klinike, me kusht që të zgjidhet me vetëdije dhe të integrohet në kutinë e mjeteve duke i kushtuar vëmendje se si ndërvepron me gjithçka tjetër.
Çfarë, konkretisht, duhet të kuptojë një terapist?
Pas kërkesës së përgjithshme për të përdorur teknologjinë dixhitale në mënyrë të ligjshme, etike dhe profesionale qëndrojnë disa dimensione konkrete.
E para është kuptimi se si funksionon mjeti — mbi ç’bazë prodhohet një rezultat, cilat janë kufizimet e tij, kur është më pak i besueshëm. E dyta është njohja me kuadrot ligjore dhe etike — GDPR, ligji profesional, kodi i sjelljes. Nëse një terapist përdor një mjet AI që përpunon të dhëna pacientësh, ia vlen të dijë se ku përpunohen ato të dhëna dhe si shpërndahet përgjegjësia. E treta, dhe më e nuancuara, është reflektimi mbi ndikimin e AI-së në procesin klinik. Dhe e katërta: vetëdija mbi rolin e vet. Udhëzimet australiane e thonë hapur: përgjegjësia klinike mbetet te terapisti.
Krijimi i përbashkët i njohurive: PACFA dhe një model i ri i zhvillimit profesional
Rekomandimet australiane nuk kanë të bëjnë vetëm me trajnimin — trajnimi është një zgjatim i parashikueshëm i asaj që terapisti bën gjithsesi përmes Zhvillimit të Vazhdueshëm Profesional (Continuing Professional Development). Ajo që ka më shumë rëndësi është si kuptohet vetë roli i terapistit në raport me një teknologji në zhvillim.
PACFA (Psychotherapy and Counselling Federation of Australia), në udhëzimet e saj, e përshkruan këtë përmes dy dimensioneve të lidhura. I pari është i njohur: praktikuesit duhet të mbajnë të përditësuara njohuritë e tyre mbi përparimet e AI-së dhe implikimet e saj etike — përmes trajnimeve, leximit, CPD-së formale. Kjo është qasja klasike.
Dimensioni i dytë është më pak i dukshëm dhe dukshëm më angazhues. PACFA i inkurajon terapistët të marrin pjesë në vlerësimin e efektivitetit dhe sigurisë së mjeteve të AI-së — si në praktikën e tyre, ashtu edhe në projekte kërkimore formale.
Çfarë ndryshon kjo? Ndryshon pozicionin e terapistit në raport me teknologjinë. Ai nuk është më thjesht marrësi apo përdoruesi i saj. Bëhet bashkëpjesëmarrës në një proces në të cilin teknologjia vlerësohet, korrigjohet dhe zhvillohet. Njohuritë mbi çfarë funksionon në klinikë dhe çfarë jo nuk prodhohen vetëm nga ana e kompanive teknologjike apo akademisë. Ato prodhohen në takimin mes mjetit dhe praktikës.
Terapisti nuk është një konsumator pasiv i metodave; ai është një dëshmitar kritik dhe shpesh bashkëkrijues i tyre. PACFA e shtrin këtë logjikë në fushën e AI-së — si një zgjatim natyror i rolit profesional.
Çfarë roli mund të luajë AI dhe çfarë roli nuk mund të luajë
Ky është ndoshta pika më praktike në udhëzimet australiane. Udhëzimet nuk thonë në terma të përgjithshëm që AI është një mjet mbështetës. Ato thonë konkretisht ku AI ka vend dhe ku nuk ka.
Vendi i AI-së është kudo ku mbështet punën e terapistit pa e zëvendësuar atë. Kjo është, mbi të gjitha, fusha e organizimit dhe vazhdimësisë: shënime të strukturuara, dokumentacion, ruajtja e kontekstit midis seancave, disponueshmëria e hipotezave të punës në momentin kur terapisti ka nevojë për to. AI mund të ndihmojë gjithashtu në përgatitjen e vlerësimeve dhe raporteve klinike, si dhe në analizën e të dhënave — gjithmonë me kusht që terapisti të ruajë kontroll të plotë mbi interpretimin dhe vendimmarrjen. Këto janë detyra që vërtet lehtësojnë ngarkesën njohëse dhe organizative, pa cenuar atë që qëndron në zemër të punës klinike.
Aty ku AI nuk ka vend, kufiri është po aq i qartë. AI nuk zëvendëson gjykimin klinik, nuk mund t’i paraqitet pacientit si terapist, nuk merr vendime terapeutike dhe nuk funksionon jashtë mbikëqyrjes njerëzore.
Kufiri AI/terapist është ndërtuar në mënyrë strukturore në udhëzimet australiane — dhe duhet të ndërtohet në të njëjtën mënyrë në mjetin që terapisti zgjedh për punën e tij. Jo si një shtresë komunikimi që mund të shtohet apo hiqet, por si vetë mënyra se si funksionon aplikacioni. AI propozon strukturë. Terapisti vendos.
Çfarë do të thotë kjo për punën klinike
Rekomandimet australiane thonë diçka të rëndësishme, qetësisht: kompetenca në AI nuk është një “shtesë” e repertorit profesional. Është pjesë e praktikës së përgjegjshme në 2026 e më tej. Një terapist që nuk i njeh kufizimet e mjetit që përdor, apo ndikimin e tij në procesin klinik, nuk përmbush standardin profesional.
Kjo nuk do të thotë që çdo terapist duhet të përdorë AI. Do të thotë që çdo terapist duhet të kuptojë çfarë është AI, ku ka kuptim dhe ku jo — edhe për të marrë një vendim të vetëdijshëm për ta mos përdorur. Dhe ai që e kupton mjetin fiton prej tij një mbështetje reale — një mbështetje që nuk konkurron me gjykimin e tij klinik, por e çliron nga një pjesë e punës së padukshme.
Therapy Support është projektuar duke pasur parasysh të njëjtën qasje, me kufirin AI/terapist të ndërtuar në mënyrën se si funksionon aplikacioni. AI propozon strukturë, terapisti vendos. Faqja jonë e internetit përfshin një seksion Materiale, ku mbledhim përmbajtje që mbështet fitimin e njohurive rreth AI-së në punën terapeutike — pikërisht në frymën që inkurajojnë rekomandimet australiane. Dhe terapistët që duan të thellohen dhe të bashkëkrijojnë zhvillimin e mjetit mund të bashkohen me programin e beta-testuesve.
Në pjesët e ardhshme të serisë do të shohim se si e njëjta temë merr formë në vende të tjera: SHBA, Kanada, Zelanda e Re, Gjermania dhe Mbretëria e Bashkuar. Dhe më pas, ku udhëzimet ende nuk ekzistojnë — dhe çfarë do të thotë kjo për terapistët që duan të praktikojnë me përgjegjësi para se organizata e tyre profesionale të formulojë qëndrimin e vet.